daysart.gr
Κάποτε, αρκετά χρόνια πριν από την εποχή του doping και της εμπορευματοποίησης του αθλητικού ιδεώδους, οι Αρχαίοι Έλληνες έδιναν ως έπαθλο στους νικητές των Ολυμπιακών Αγώνων ένα μήλο. Μετά από τους 6ους Ολυμπιακούς Αγώνες όμως, καθιερώθηκε ως έπαθλο ο κότινος, το στεφάνι από ελιά. Γιατί υπερίσχυσε η ελιά έναντι του μήλου; Τι το τόσο σημαντικό είχε η ελιά ώστε στην Αρχαία Αθήνα να καθιερώσουν την ποινή του θανάτου για όποιον ξερίζωνε τα ιερά αυτά δέντρα;
Από την αρχή της ύπαρξής τους οι Αρχαίοι Έλληνες στέκονταν με σεβασμό απέναντι στην ελιά. Ειδικά οι Αθηναίοι. Η ίδια η Αθήνα φαίνεται ότι επιλέχθηκε ως ονομασία και ως τόπος για να κατοικηθεί επειδή ο ιδρυτής της, ο Κέκροπας, προτίμησε το δώρο της Αθηνάς (ένα ελαιόδεντρο) και όχι εκείνο του Ποσειδώνα (μια πηγή από νερό). Εκείνα τα μυθικά χρόνια ούτε Θεός δεν μπορούσε να αγγίξει τις ελιές: όταν ο Ποσειδώνας έβαλε τον γιο του Αλιρρόθιο να εκδικηθεί κόβοντας τις ελιές της Αθήνας, ο νεαρός έπεσε νεκρός πριν ακόμα ακουμπήσει το υψωμένο του τσεκούρι στο πρώτο δέντρο.
Σήμερα, όταν ελάχιστοι από εμάς πιστεύουν στην ύπαρξη του Ποσειδώνα ή της Αθηνάς, μπορούμε να καταλάβουμε ότι οι Αθηναίοι δεν έβλεπαν με σεβασμό την ελιά επειδή μια Θεά τους την επέβαλλε. Νιώθουμε ότι η αλήθεια σχετικά με την λατρεία της ελιάς βρίσκεται κάπου αλλού, μάλλον σε αυτό που έγραψε ο φιλόσοφος Μιρτσέα Ελιάντε πριν από χρόνια: «για τις παραδοσιακές κοινωνίες, όλες οι σημαντικές πράξεις της ζωής αποκαλύφθηκαν ab origine από θεούς ή ήρωες. Οι άνθρωποι μόνο επαναλαμβάνουν αυτές τις υποδειγματικές και παραδειγματικές χειρονομίες». Φαίνεται λοιπόν ότι η χρήση της ελιάς πρέπει να ήταν μια «σημαντική πράξη» για τους Αθηναίους ώστε να την αφομοιώσουν στον ιδρυτικό μύθο της πόλης τους.
Τόσο σημαντική ώστε να μην ξεχαστεί κατά το πέρασμα από τον αρχαίο στο νεότερο κόσμο: στο Όρος των Ελαιών είναι που αναπαυόταν ο Ναζωραίος, εκεί επικοινωνούσε με τον Θεό- Πατέρα. Στο πέρασμα των αιώνων η ελιά ποτέ δεν έχασε την αίγλη της. Η αξία της στην επιβίωση, στη διατροφή και στην καθημερινότητα των ανθρώπων της προσέδωσε μια μεγάλη συμβολική αξία. Στη λαϊκή τέχνη έγινε κομμάτι των αντικειμένων της καθημερινότητας, απεικονίστηκε σε κεραμικά, έγινε μέρος παροιμιών και λαϊκών ρητών: «Η ελιά κρασί δε βγάζει», «Η ελιά είναι κυρά κι όποτε θέλει κάνει», «Του έβγαλε το λάδι», «Μη ρίχνεις λάδι στη φωτιά»…
Στα νεότερα χρόνια, η απομάκρυνση από τη γη και η αστικοποίηση δεν επέφεραν σοβαρά πλήγματα στο κύρος της ελιάς. Ένα εντυπωσιακό παράδειγμα είναι η σειρά 18 έργων ζωγραφικής με θέμα την ελιά που δημιούργησε ο Vincent van Gogh – τα περισσότερα στο Saint-Rémy το 1889. Εκατόν είκοσι χρόνια μετά, σύγχρονοι εικαστικοί καλλιτέχνες όπως ο Χρήστος Μποκόρος, εξακολουθούν να εμπνέονται από την ελιά, ενώ στη μεταμοντέρνα εποχή των mobileapplicationsτο μυθικό δέντρο έχει δώσει το όνομά του σε γνωστή εφαρμογή για κινητά τηλέφωνα. Οι προαιώνιοι θετικοί συνειρμοί που φέρνει η ελιά, την κατέστησαν σύμβολο και σε πολιτικά μορφώματα: η ΕΛΙΑ ήταν το σύμβολο της ομώνυμης πολιτικής παράταξης στην Ιταλία (‘L'Ulivo’), ενώ ανάλογοι όροι χρησιμοποιούνται για παρόμοιες πολιτικές απόπειρες στην Ελλάδα (η «ελληνική Ελιά», είναι πια ένας συνηθισμένος δημοσιογραφικός νεολογισμός).
Επόμενο είναι λοιπόν, να τιμάμε την ελιά. Οι άνθρωποι της Μεσογείου έχουν δημιουργήσει σήμερα πολλά μουσεία ελιάς και λαδιού. Το Δίκτυο «Μουσεία Ελιάς της Μεσογείου» περιλαμβάνει αυτή τη στιγμή πάνω από 15 μουσεία σε ολόκληρη τη Μεσογειακή λεκάνη. Πρότυπα ιδρύματα, όπως το Ecomuseum του Oliver Baussan στη Γαλλία, εκθέτουν αντικείμενα που σχετίζονται με την παραγωγή της ελιάς και ταυτόχρονα πραγματοποιούν εκπαιδευτικά προγράμματα για μαθητές και φυσιολατρικές εκδρομές για ενηλίκους.
Στην Ελλάδα έχουν γίνει εξίσου ενδιαφέρουσες προσπάθειες. Σήμερα, πολλά μουσεία – ιδιωτικά, δημόσια, δημοτικά, λαογραφικά, παραδοσιακής τέχνης κτλ - έχουν εντάξει την ελιά, με τον έναν ή τον άλλο τρόπο στο υλικό που εκθέτουν και προβάλουν στο κοινό.
Από την Αθήνα, έως την Καβάλα και τα νησιά, πολλά ιδρύματα στη χώρα μας εκθέτουν γεωργικά εργαλεία, χρηστικά αντικείμενα, είδη λαϊκής τέχνης που σχετίζονται με την ελιά. Τέτοια μουσεία είναι πχ το Λαογραφικό Μουσείο Τεγέας και το Αγροτικό Λαογραφικό Μουσείο Βαρνάβα, το Λαογραφικό Μουσείο Φολεγάνδρου, όπου σε μια αναστηλωμένη αγροτική οικία εκτίθεται ο «Κύλινδρας», ένα χειροκίνητο σύστημα σύνθλιψης του ελαιόκαρπου και το «Αντί», ο ξύλινος μοχλός ενός πανάρχαιου συστήματος παραγωγής λαδιού. Επίσης, στο Λαογραφικό Μουσείου του Δήμου Διρφύων Μεσσαπίων στα Ψαχνά Ευβοίας στεγάζονται εργαλεία συλλογής ελαιοκάρπου όπως κλαδευτήρια, κοφίνια, δικέλλι, κόφα, αξίνα, πήλινα κιούπια και στο Λαογραφικό Μουσείο Σαμοθράκης υπάρχουν «σφίδις», δηλαδή τα μεγάλα πιθάρια αποθήκευσης του λαδιού. Άλλοι χώροι διοργανώνουν εκπαιδευτικά προγράμματα, όπως είναι το «Η ευλογημένη ελιά» του Ιστορικού Λαογραφικού Μουσείου Κορίνθου και το «Η μια ελιά και η άλλη το βγάνουνε το λάδι» του Μουσείου Ελληνικής Λαϊκής Τέχνης, φροντίζοντας να περνάνε στις νεότερες γενιές τον αρχέγονο μυστικισμό της ελιάς.
Παράλληλα, λειτουργούν και κάποια μουσεία που έχουν ως αποκλειστικό αντικείμενο και μοναδική δραστηριότητα την προβολή της ελιάς. Ήδη, το Πολιτιστικό Ίδρυμα του Ομίλου Πειραιώς έχει συμπεριλάβει στο δίκτυο θεματικών του μουσείων δύο εξαιρετικά μουσεία ελιάς: το Μουσείο Βιομηχανικής Ελαιουργίας Λέσβου και το Μουσείο της Ελιάς και του Ελληνικού Λαδιού στη Σπάρτη. Δύο άλλα ιδρύματα που μας θυμίζουν το χρέος μας στην ελιά είναι το Μουσείο Ελιάς Πυλάρου στον οικισμό Μακρυώτικα της Κεφαλονιάς και το μουσείο Ελιάς Βουβών στο νομό Χανίων.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το Μουσείο Ελιάς και Λαδιού Πηλίου στην Άνω Γατζέα. Στεγάζεται στο ισόγειο ενός πέτρινου παραδοσιακού κτηρίου στην πλατεία του μεσοπολεμικού σιδηροδρομικού σταθμού της Άνω Γατζέας. Στο μουσείο μπορείτε να θαυμάσετε τη διαδικασία παραγωγής σαπουνιού, εργαλεία καλλιέργειας, είδη και εργαλεία βαρελοποιίας κτλ. Στον εξωτερικό χώρο εκτίθεται μία εντυπωσιακή και τεράστια κάδη ύψους 2,20 μέτρων και διαμέτρου 3 μέτρων.
Ειδική μνεία αξίζει να γίνει και στον Μύλο του Πρινάρη . Πρόκειται για μια φάμπρικα των αρχών του 18ου αιώνα, η οποία αποτελεί πια ένα διατηρητέο μνημείο που μετατράπηκε σε μουσείο μετά από τις άοκνες προσπάθειες του Μιχάλη και της Αγγελικής Πριναράκη. Ο κ. Πριναράκης κάνει ό,τι μπορεί για την ανάδειξη της συνεχούς πολιτισμικής και οικονομικής παρουσίας της ελιάς μέσα στους αιώνες: ο μινωικός ελαιώνας στη ΒΑ γειτονιά του χωριού και το λίθινο ελαιοκομικό εργαλείο προβυζαντινής εποχής που εκτίθεται στο πεζοδρόμιο του Μύλου είναι μόνο κάποια από τα ευρήματα, στην ανάδειξη των οποίων έχει ο ίδιος συμβάλλει. Ο Μύλος του Πρινάρη έχει ενταχθεί στο «δρόμο της ελιάς» που έχει χαράξει ο Σύλλογος Ελαιοπαραγωγών Δήμων Κρήτης.
Στις μέρες μας όμως, η ελιά δεν έχει μόνο συμβολική και μουσειακή αξία. Στα δύσκολα, πάλι εκεί γυρνάμε. Στις μέρες μας, πολλοί συμπολίτες μας αποφάσισαν να εκμεταλλευθούν την μοναδική ποιότητα των ελληνικών ελιών και του ελληνικού ελαιόλαδου, που οφείλεται σε ιδιαίτερες περιβαλλοντικές, κλιματολογικές και γεωγραφικές συνθήκες του τόπου μας και να χρησιμοποιήσουν νέες τεχνικές βασισμένες στην παλιά γνώση, όπως είναι η ψυχρή έκθλιψη. Σύμφωνα με στοιχεία του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων, το 2010, αμέσως δηλαδή μετά από την έναρξη της οικονομικής κρίσης, καταγράφηκε μια αύξηση στα καλλιεργούμενα δέντρα ελαιοποιήσιμης ελιάς κατά 5 εκατομμύρια ρίζες. «Φύτεψε ελιά για το παιδί σου και συκιά για τη ζωή σου», για να θυμηθούμε άλλη μία, επίκαιρη τώρα πια, παροιμία…
H φωτογραφία που συνοδεύει το κείμενο είναι "Το μάζεμα των ελαιών" του Θεόφιλου. Προέρχεται από την ιστοσελίδα www.sansimera.gr
Πηγή: http://www.daysart.gr/?moduleToLoad=CalendarPage&calendar_id=2111